795 Zenbakia 2026-09-16 / 2026-11-16

Gaiak

XVIII. mendearen amaieran, Abandoko elizatean gertatutako auzi batek garai oso baten barne-tentsioak erakusten ditu: moralaren kontrola, ohorearen garrantzia eta generoaren araberako desberdintasun sakonak. Hiru emakume, María Ventura Nabarnizaga, Josefa de Garay eta María Josefa de Luja, “eskandalu publikoa” egotzita epaitu eta zigortu zituzten 1784an. Haien istorioa ez da soilik auzi judizial bat; Antzinako Erregimeneko gizartearen funtzionamendua ulertzeko giltza bat da.

Epaia Bizkaiko korrejidoreak eman zuen, eta akusazioaren oinarrian zegoen ideia sinple bezain lauso bat: emakume hauek “bizimodu txarreko” jendea hartzen zuten beren etxeetan eta tabernetan. Baina zer zen, zehazki, “eskandalu publikoa”? Garai hartan ez zen legeetan zehazki tipifikatutako delitua. Hala ere, indar handiko kontzeptua zen, gizarteak onargarritzat jotzen ez zituen jokabideak izendatzeko erabiltzen zena. Praktikan, sexualitatearekin lotutako portaerak seinalatzeko balio zuen: prostituzioa, adulterioa, ezkontzaz kanpoko bizikidetza edo proxenetismoa, besteak beste.

Kontzeptu horren indarra ulertzeko, ezinbestekoa da testuinguruan kokatzea. Abando ez zen bazterreko herrixka bat, baizik eta Bizkaiko landa-eremu jendetsuenetako bat. Ekonomia aktiboa zuen, eta ardogintza zen jarduera nagusietako bat. Mahastiek eta ardo-ekoizpenak aberastasuna sortu zuten, baina baita gizarte-bizitza bizia ere. Horren ondorioz, tabernak ugaritu ziren, eta leku horiek ezinbesteko bihurtu ziren komunitatearen egunerokoan.

Tabernak ez ziren soilik edateko tokiak. Informazioa trukatzeko, harremanak sendotzeko eta negozioak egiteko espazioak ziren. Baina, aldi berean, agintarien begietara arriskutsuak izan zitezkeen: bertan elkartzen ziren bidaiariak, marinelak eta bestelako pertsonak, askotan “susmagarriak” zirenak. Gainera, alkohola, jokoa eta sexu-harremanak uztartzen ziren askotan, eta horrek giro “desordenatua” sortzen zuen. Ez da harritzekoa, beraz, tokiko ordenantzek tabernetan “bizimodu txarreko” pertsonen sarrera debekatzea.

Testuinguru horretan, emakumeek paper garrantzitsua zuten, baina arrisku handikoa ere bai. Askok lan egiten zuten tabernetan, bai jabe gisa bai langile gisa. Hortaz, emakumeak ekonomikoki aktiboak ziren, baina aldi berean, gizartearen kontrol moral zorrotza jasaten zuten. Garai hartan ohorea balio nagusietako bat zen, eta emakumeen kasuan, bereziki sexualitatearekin lotzen zen. Emakume baten jokabideak ez zuen soilik bere izena zikintzen; familia osoaren ohorea arriskuan jartzen zuen.

Hiru emakume hauen kasuan, bereziki interesgarria da ez datozela bat prostituzioari buruzko estereotipoekin. Ez ziren gazte bakartiak edo baztertuak; ezkonduak ziren, seme-alabak zituzten eta komunitatean integratuta zeuden. Bi kasutan, gainera, tabernak zuzenean kudeatzen zituzten, senarrekin batera. Horrek iradokitzen du haien jarduera ez zela soilik prostituzioa, baizik eta, agian, bitartekaritza lana: gizonen eta emakume gazteen arteko topaketak erraztea.

Epaiketako testigantzek irudi hori indartzen dute. Emakume gazteen presentzia aipatzen da, askotan lanbide “duinak” zituztenak, hala nola jostun izatea. Hala ere, badirudi topaketa sexualetan parte hartzen zutela. Halaber, testigantzek deskribatzen dituzte gaueko bisitak, etxeetan sartzen eta ateratzen ziren pertsonak, eta jokabide “desegokiak”. Elementu horiek guztiek komunitatearen susmoak pizten zituzten, eta azkenean “eskandalu” bihurtzen ziren.

Baina agian kasu honen alderdirik esanguratsuena da nola banatzen zen errua. Emakumeak izan ziren zigorraren jomuga nagusia. Kartzelara bidali zituzten, eta zigorrak gogorrak izan ziren: urte luzez espetxeratzea Valladolideko emakumeentzako Galera etxean, erbestea eta isunak. Gizonek, berriz, zigor arinagoak jaso zituzten. Senar batzuei tabernak kudeatzea debekatu zieten, baina ez zuten kartzelarik ezta erbesterik jasan. Eta are deigarriagoa da bezeroen, gizonen, izenak apenas agertzea: ez dira zigortuak, ezta ia aipatuak ere.

Horrek agerian uzten du generoaren araberako justizia desorekatua. Emakumeek “eskandaluaren” ardura nagusia hartzen zuten, nahiz eta egoera horietan gizonek parte aktiboa izan. Moral publikoaren zama, beraz, ez zen modu berean banatzen.

Istorioak, ordea, ez du amaiera epaiarekin. Urte batzuk geroago, kasuak beste bide bat hartu zuen: María Ventura Nabarnizagaren senarrak, José Ramón Dañobeitiak, dibortzioa eskatu zuen. Horrek erakusten du eskandaluaren ondorioak ez zirela soilik juridikoak; bizitza pertsonalean eta familian ere eragin sakona izan zuten.

Garai hartan, dibortzioak ez zuen gaur egun duen esanahia. Ez zen ezkontza haustea, baizik eta elkarrekin bizitzeari uztea. Ezkontideek ezin zuten berriro ezkondu bestea bizirik zegoen bitartean. Hala ere, erabaki gogorra zen, eta ohikoena emakumeek eskatzea zen, tratu txarrak edo bestelako arazoak zirela medio. Kasu honetan, gizonak eskatzea ezohikoa da, eta horrek are gehiago nabarmentzen du egoeraren larritasuna.

Dañobeitiaren eskaeraren atzean ohorea zegoen. Familia-buru gisa, bere autoritatea eta izen ona kaltetuta sentitzen zituen. Emaztearen jokabideak ez zuen soilik arazo pertsonal bat sortzen; komunitatearen aurrean desohorea ekartzen zuen. Gainera, emazteak etxera itzuli nahi izan zuenean, gatazka areagotu egin zen. Gizonarentzat, hori onartzea eskandaluaren ondorioak berriro bere bizitzan sartzea zen.

Beste bi senarren jarrerak, ordea, bestelakoak izan ziren. Ez zuten dibortziorik eskatu, eta badirudi tolerantzia handiagoa erakutsi zutela. Horrek bi aukera iradokitzen ditu: batetik, agian emazteen jarduerak onartzen zituzten, diru-sarrerak ekartzen zituztelako; bestetik, agian ohorea ez zuten modu berean ulertzen. Edonola ere, hiru kasuek erakusten dute familia barruko erreakzioak askotarikoak zirela.

Agintarien papera ere funtsezkoa da. Udaleko karguak, parrokoak eta epaileak moralaren zaindari gisa aritu ziren. Haiek testigantzak bildu zituzten, abisuak eman zituzten eta, azkenik, zigorrak ezarri zituzten. Dokumentazioan haien ahotsa nagusi da, eta horrek baldintzatzen du istorioa nola iristen zaigun. Emakumeen ikuspegia, aldiz, ia ez da agertzen, eta horrek ere botere-harremanen desoreka erakusten du.

Azken batean, Abandoko auzi honek Antzinako Erregimeneko gizartearen funtzionamendua ulertzeko aukera ematen du. “Eskandalu publikoa” ez zen soilik jokabide baten deskribapena; gizartearen kontrolerako tresna bat zen. Horren bidez, mugak ezartzen ziren: zer zen onargarria eta zer ez, nola jokatu behar zuten emakumeek eta gizonek, eta nola babestu behar zen familia-ohorea.

Baina, aldi berean, istorio honek erakusten du errealitatea konplexuagoa zela arauek adierazten zutena baino. Emakume hauek ez ziren soilik arau-hausleak; egoera ekonomiko, sozial eta pertsonal jakin batzuen barruan jarduten zuten. Haien ekintzak ulertzeko, testuinguru hori kontuan hartu behar da.

Horregatik, auzi hau ez da soilik iraganeko pasarte bat. Gaur egunera arte iristen diren galderak planteatzen ditu: nola eraikitzen da moral publikoa? Nork ezartzen ditu mugak? Eta nork ordaintzen du horren prezioa? Abandoko hiru emakumeen istorioak, bere sinpletasunean, galdera horiei guztiei erantzuteko bideak irekitzen dizkigu, eta iraganera begiratzeko modu aberatsago eta kritikoago bat eskaintzen du.