Euskal irrati-telebistagintza publikoak hogei urte bete berri dituen honetan, eta aurrerantzean ere, emango du zer hitz egin. Bizirik dagoenaren seinale.

Dagoeneko, EITBk hiru hamarkadetan jarriak ditu zutoinak. Hauetariko bakoitzaren testuinguruaz eta ibilbideaz arituko naiz, labur-labur, eta gero, lerroen amaiera aldean, eduki ditzakeen erronka berriei buruz.

Nortasun politiko, sozial eta kultural propioaren garrantziaz kezkaturik Franco hil eta berehalaxe bertoko hedabideen beharrari buruzko aldarrikapenari heldu zitzaion, berriro ere. Ordukoak dira Euskal Herriak beharrezkoak zituen/dituen bertako kazetariak eta hedabideak sortu eta indartzeko kanpainak. Autonomi Estatutoa eta Amejoramendua euskal izaera berezituaren hala moduzko kristalizazio politiko-administratiboak izan ziren bezala, irrati-telebistagintza propioarena EITB izan zen. 1983ko, udaberrian, normaltasunez, emititzeari ekin zion Euskal Telebistak euskara eta euskal kulturaren sustapena eta informazio propiorako tresna izan guraren aldarrikapenaz. Urte haietan, telebistagintzak monopolio publikoaren eskuetan ziharduen (Estatu espainiarreko gobernua, Jaurlaritza, Generalitatea... ). Orduko hartan audientziaren tamaina eta fakturazio publizitarioa gehiegi kontuan hartzen ez ziren kopuruak ziren. Telebistagintzaren helburu nagusiena influentzia politikoaren mugetan lekutzen zen. Horregatik, populazioarengan identifikazio mekanismo errazak funtzionatzen zuen: Gobernu espainiarra-Televisión Españolaren eta Eusko Jaurlaritza-Euskal Telebistaren inguruan. Telebistagintzaren influentzia politikoaren, sozialaren baina baita ere elektoralaren mugetan ulertu behar da, baita ere, gaztelerazko ETB2ren sorrera.

Ikus-entzunezko egitura sendo eta iraunkorraren jomuga sumatu ere ez zen egiten eguneroko emanaldia abiarazteak eskubete lan ematen zuenean.

Behin-behinekotasuna nagusitu zen programazioaz, hizkuntzen erabileraz, bi kanalen arteko harremanaz eta barne versus kanpo ekoizpenaren arteko orekaz. ETBko langileen pertzepzioan euskalgintzan eta nazio eta gizarte bati eskaini beharreko zerbitzuen eginbeharrekoetan kokatzen zen beraien lana.

Euskal Telebista sortu zela hamar urte bete zirenean, Eusko Jaurlaritzak txosten mardula aurkeztu zuen Legebiltzarrean eta bertan katearen zereginak birdefinitu zituen (1992). EITBren historiaren bigarren hamarkadaren hasieran, sistema politiko autonomikoarekiko menpekotasuna sendotu zen eta gainera telebista pribatu komertzial espainiarrek martxan jarri zuten lehiakortasun komertzialean murgildu zen ETBren bigarren kanala. Ikus-entzunezko azpiegitura propio, sendo eta iraunkorraren, zeinean ETB motore lana beteko zuen eta kazetaritza profesional eta independientearen helburuak albo batera geratu ziren, berriro ere. ETBren baitan, bi kanalen arteko harremanak nolabaiteko paper banaketan oinarritu ziren: ETB1ek kirola, haurrentzako programak eta euskararen erabileraz defini zitekeen. Bigarren kanalak, gaztelera hutsezkoak, filmak, albistegiak eta beste kanalekiko (publiko zentralak zein pribatuak) lehia ditu ñabardura gisa. Telebistarako hainbat zerbitzu eta programen subkontratazioa, ETBko langileriaren "funtzionarizazioa" eta ETB1ek eraginkortasuna galtzea garai hartakoak dira.

Esan bezala, mende berriaz bat, ETB hirugarren hamarkadan sartu zen eta, lehendik ere telebistagintza pribatuaren eragina handia bazen ere, gero eta nabarmenagoa da komertzialtasunerako bideak ez duela etenik. Gainera, ezin da ahaztu digitalizazioak aldaketa nabarmenak ekarriko dizkiola sistema osoari eta horren baitan Euskal Telebistari. Iraganaren inguruko hausnarketa sakona eta etorkizunari begira oinarri sendoak jarri guran prestatu zuen EITBk Plan Estrategikoa (2000). Folio askotako egitasmoan bizpahiru puntu iruditzen zaizkit interesgarrien: zerbitzu publikoaren aldeko apustua, euskal herritarrentzako erreferentzialtasun informatibo eta kulturala izatea eta euskarri teknologiko berri guztietan euskarak gazteleraren adinako presentzia izango zuela. Testuinguru mediatiko berriaren atarian, telebista-eskaintza biderkatu egiten hasi zen (satelitea, kablea, internet eta, laister, uhin digitala medio) eta lehengo zentralizazio politiko-administratiboaren parean makromedia talde erraldoien presentzia gehitu behar izan zaio (Correo, Prisa...).

Panorama honetan, eta plan estrategikoak zerrendatzen zituen helburu, epe, tresna eta kontrol sistemak aplikatuko ote diren ikusi guran gaudelarik, ikus-entzunezko medioekiko ikuspegi aldaketa sakon bat egin beharrean gaudela sinisten dut, inoiz baino gehiago. Autonomi estatutuak euskal irrati-telebistagintza publikoaren sorrera ahalbidetu zuen bezala, egungo egoerak, telekomunikazio sistema propio osoa ekarri beharko luke esku beretik. EITB irrati-telebista katea izatetik, euskal herritarrontzako telekomunikazio zerbitzu publiko, orokor eta dinamizatzailea izatera heldu beharko litzateke. Zaila da esaten EITBri, Eusko Jaurlaritzaren industria sailari ala sortu gabe daukagun Ikus-entzunezko Kotseiluak (Nafarroan, UPNek eta PSNek eratu dutenarengandik ez dut gehiegi espero) hartu beharko lukeen, baina edozelan ere, euskal irrati-telebistagintza publikoak aintzindari errola bete beharko duela ez dago zalantzarik. Komunikazio egitura nazionalaren oinarriak nork jarriko ditu bestela, teknologia berriek posible egiten duten transmisio eta koneksio aukerak ikuspegi publikotik kudeatuko, kanal lokal eta orokorragoen arteko harreman eta sinergiak bideratuko, ikus-entzunezko azpiegitura enpresariala bultzatuko, euskararen presentzia bermatuko ala edukietan helburu komertzial hutsak dituztenengandik libratuko?

Izan ere, bi erronka nagusi horiek ikusten dizkiot EITBri etorkizunera begira: edukietan erreferentzialtasun kulturala, informatiboa, linguistikoa eta soziala irabaztea eta digitalizazioak ekarri duen testuinguru berrian euskal herritarrontzako subjektu nagusi izateko bideak jartzea. Telebistagintza, buru-belarri, entretenitzera dedikaturiko elektrogailua bilakatu zaigun sasoiotan beharrezkoa da, berriro ere, epe labur eta luzeko desberdintasunak eraikitzen joatea. Badirudi, egunaren joan-etorrian, programa formatu berriak, aurkezle deigarrienak, audio-bideo efektu modernoenak eta abarrek hartu dutela berebiziko garrantzia. Eta ezin da ukatu horiek ere telebista baten arrakastan pisua dutela baina ez dira garrantzitsuak diren bakarrak.

Izan ere, programatibaren helburuaz ezin ditugu programatikarenak ahaztu. Bigarren hauek epe ertain eta luzekoak dira. Programatikak ildo estrategikoak ditu ardatz gisa eta hor publikotasuna, pluraltasuna, herrigintza, euskara eta bertako kulturaren bultzatzaile indartsuenetarikoa izatea, ikus-entzunezko industria sendo eta iraunkorra eraikitzea, teknologia berriek ahalbideratzen dituzten komunikabide berriak erabiltzea...Horregatik genioen hasieran Euskal Irrati-Telebistagintzak hiru hamarkadatan emanak dituela pausuak, azken honetan, hasi besterik ez duela egin. Asko du egiteko. Ez dezala indar faltarik izan.