Espainiako Konstituzioak bere 3. artikuluaren 2. atalean honela dio:

"Espainiako beste hizkuntzak ere ofizialak izango dira haiei dagozkien Erkidego Autonomoetan, berauen Estatutuei dagozkien eran".

Euskadiko Autonomi Estatutuak bere 6. artikuluaren 1., 2. eta 3. ataletan honako hau aldarrikatzen du:

"Euskarak, Euskal Herriaren berezko hizkuntza denez, hizkuntza ofizialaren maila izango du Euskadin gaztelaniarekin batera eta guztiek dute bi hizkuntzak ezagutzeko eta erabiltzeko eskubidea.

Komunitate Autonomoko erakunde amankomunek Euskadiko egoera sozio linguistikoaren ñabardurak kontutan izanik, bi hizkuntzen erabilpena bermatuko dute, beroien ofizialtasuna erregulatuz, eta beroien ezagutza segurtatzeko behar diren neurriak eta medioak erabaki eta baliaraziko dituzte.

"Hizkuntza dela eta, ez da inor gutxietsiko".

Konstituzio Auzitegiak, Euskararen Normalkuntza Legearen aurka jarri konstituzioaurkako helegitean eman zuen 82/1986 epaian, hizkuntzaren ofizialtasunaren definizio edo mugaketa zehatz bat ezarri zigun. Ofizialtasunak hizkuntzaren erabilpena bermatzen du, balioztapen osoz eta lege eraginkortasunez, ohiko komunikabide bezala, botere publikoetan, botere publikoen artean eta subjektu pribatuekiko harremanetan. Berdin Konstituzio Auzitegiaren 74/1989 epaiak, bere 3. Lege Oinarrian.

Hizkuntza ofiziala lege ordenamenduan Estatuaren hizkuntza bezala aintzat hartzen da. Beraz, Administrazio eta Botere Publikoek derrigorrez ezagutu behar dute eta baita erabili ere, hiritarrek eskatzen badiete. Ofizialtasuna lege-baldintza bat da, hizkuntzari lotua bai esparru publikoan bai esparru pribatuan. Hizkuntzaren ofizialtasunak ez du zer ikusirik gizarte egoerarekin, lege kontua da. Horregatik, Epaile Botereak eta Justizia Administrazioak nahi ta nahi ez ezagutu behar dute.

Orain, Konstituzio jurisprudentziak dioenez, ezagutza hori Administrazio edo botere publikoari bere osotasunean dagokio eta apurka apurka gauzatzen joango da, mailaka lortzen, poliki poliki, ez bat batean, justizia Administrazioaren langileria elebidun egiten doan neurrian eta hori ez da egun batean burutzen dena. Baina, honek ez du esan nahi "sine die" utzi behar denik; zentzuzko eta egoki diren epeak premiazko dira.

Justizia, legeak aplikatuz, Epaile eta Magistratuek administratzen dute, Fiskal eta Idazkariak inguruan dituztela, Ofizialak, Administrariak eta Agenteak laguntzaile izanik eta Sendagile forenseen ikerketa eta txostenak frogatzat harturik.

Ba, guzti hauei eta hauetariko bakoitzari, ezin zaie derrigorrez hizkuntza koofizialaren, hau da, gure kasuan, euskararen ezagutza eskatu, ezin zaie hizkuntza eskakizunik ezarri lanpostu zerrendan.

Euskara ikasi, euskaran trebatu eta euskaraz jabetzea merituzko gauza izango da, borondatezko zerbait, bakoitzaren nahiari loturik geldituko da, soilik.

Orduan, derrigortasunik ez bada, esango didazue Justizia Administrazioa nola euskaldundu daitekeen. Justizia Administrazioak euskara ezagutu behar du, baina administratzen dutenek ez dute zertan ezagutu ("contradictio in terminis"), ez dute ezagutu beharrik, eta, ikasten badute, meritu hutsezko izango da, ez ezinbesteko zerbait. Eta guzti hau Epaile Boterearen Lege Organikoak bere 471. artikuluan hizkuntza koofizialaren ezagutza "meritu gisa" balioztatuko dela dioelako, nahiz eta erregelamenduz, zerbitzuko langileentzat, funtsezko baldintza bezala kontuan hartua izango dela agindu.

Juzgatzaile edo funtzionario, euskara ikasi beharrik ez dute, ikasiko dute nahi badute.

Bien bitartean, itzultzaileekin jokatu beharra dago, hauen lanaz baliatu, beste erremediorik ez dago.

Baina, hizkuntza ofiziala eta itzulpena ez datoz bat, ezin dira josi. Kontraesan nabari bat ematen da bien artean.

Itzulpena ofizial ez diren edo atzerriko hizkuntzentzat da, hauen hiztunek ere funtsezko eskubideak bermatuak behar dituztelako eta epaitegi eta auzitegietatik benetako babesa behar dutelako eta ez defentsarik eza. Hizkuntza ofizialekiko itzulpena diskriminatzaile eta gutxiesle da justizia administrazioan. Ikusi, bestela, Epaile Boterearen Lege Orokorraren 231. artikuluaren 4. atala eta Euskararen Normalkuntza Legearen 9. artikuluaren 1. atala. Itzulpena bakarrik litzateke beharrezko auzi partaideren batek hizkuntza ofizial hori ezagutuko ez balu.

Herrialde edo Gutxiengo Hizkuntzen Europar Gutunak hizkuntza hauentzat bakarrik onartzen du itzulpena (9.artikulua), badakielako hizkuntza hauek ez direla ofizialak (1.artikulua). Ofizialak balira, "a sensu contrario", ez lukete itzulpenik beharko.

Amaitu baino lehen. Aipatu dugun Euskadiko Autonomi Estatutuaren 6. artikuluak euskara "Euskal Herriaren berezko hizkuntza" dela dio. Zer adierazi nahi da horrekin? Euskadik hizkuntza hori "bere" duela. Hizkuntza honen "jabe" dela, ondorio guztiekin. Jabegotik datorkion eskubide oro erabili behar duela hizkuntza hori jagon, babestu eta garatzeko. Hau da, lehenik, hizkuntza hori Administrazio "autonomikoarena" dela, Administrazio honek erabili egin "behar" duela eta usatu, eta erabili behar duela "batez ere". Euskadik beste hizkuntza, gaztelania, ofiziala du soilik. Euskara "berea" du, aurrenik, eta "ofiziala" ondoren; beraz, "berea" eta "ofiziala". Hots, "ofiziala" baino gehiago. Autonomia Administrazioaren hizkuntza printzipala. Eta Administrazio horretara daude eskualdaturik 1996ko martxoaren 15etik Justizi Administrazioaren baliabide pertsonalak ere. Ondorioz, Justizia Administrazioaren zerbitzuan dagoen langileria honek euskara erabili behar luke "batez ere", Autonomia Administrazioak "bere" duelako, ez bakarrik "ofizial". Eta hau ez da lortzen "merituzko" zerbait kontsideratzen bada soilik; "derrigorrezko", "funtsezko" kategoria formala behar du.

Euskara gure Erkidegoan ofiziala da, batik bat, "berezko" delako, eta gaztelania legeak dioelako. Horra hor diferentzia.

Harira datozkigu Konstituzio Auzitegiaren 46/1991 (2. eta 3. Lege Oinarriak) eta 337/1994 epaiak.

Gauzak honela, Epaile Boterearen Kontseilu Orokorrak, hizkuntza eskakizuna Justizia Administrazioan arautzen duen Dekretu proiektuari buruzko aurtengo martxoaren 7ko bere txostenean, hara non dioen euskararen eskakizunak merituzko behar duela eta ez funtsezko baldintza mailadun.

Ministro Kontseiluak, bere aldetik, bi egun geroago, martxoaren 9an, alegia, Justizia gaurkotu eta lan baldintzak finkatzeko Sindikatuekin egin II Akordioa onartzen duen 309/2000 abenduaren 26ko Dekretuari buruz, eskuduntza ezaz salatzen du Eusko Jaurlaritza eta Dekretu hori deusezta dezala eskatzen, besteak beste, euskararen inguruko arazoa dela eta, hau da, merituzko behar duela lanpostu zerrendan eta ez derrigorrezko.

Mehatxu egiten dio, gainera, Gasteizko Jaurlaritzari ihardetsiz Konstituzio Auzitegiaren aurrera eramango duela, eskuduntza gatazka positiboa aurkeztuz.

Egia esan, eskuduntza gatazka hau orain bi urte ere jarri zuen (3783/98) Eusko Jaurlaritzaren 63/1998 Dekretuaren aurka (Justizia Administrazioaren Langileriaren lan baldintzaz).

Gure Kontentzioso-Administratibo Aretoak ez du gutxiago izan nahi eta oraintsu, berriki (00-X-27), epai bat igorri digu Justizia Administrazioaren bitarteko funtzionarioei ezin zaiela euskararen ezagutza exijitu erabakiz, horrek 249/1996 otsailaren 16ko Errege Dekretua hautsiko lukeela eta.

Hala ere, ez dugu harritu behar. Autonomian gaude eta autonomiaren sustraia, erroa, ez da eskubidea; autonomia opari bat da, subiranotasuna duenak eman dezakeena. Autonomia hartu egiten da, besterik gabe. Autonomian subiranotasunaren esku zaude. Subiranoaren menpetik alde egiteko autonomia gainditu egin behar da. Gu ez gara "geu" opariz, erregaluz. Berez eta eskubidez gara "geu".