Zientziak eta teknologiak gure gizarteen ongizateari egiten dizkioten ekarpenak eztabaida ezinak dira. Hain daude hauek gure eguneroko bizitzan barneratuta zein emantzat, naturaltzat ematen ditugun eskaintzen dizkiguten erosotasunak.

Baina zientziak eta teknologiak badute bere alde iluna. Txanponaren beste alde honek arrisku klimatiko, bioteknologiko, nuklear, edota kimikoen (batzuk aipatzearren) domeinua osatzen du.

Gure gizarteetan inguruarekiko antzeman daitekeen sentsibilitate maila gehiegizkoa dela diotenak badira (Laudan 1994), baina hala ere badirudi zientzi garapenaren inguruan beste garaietako laissez faire printzipioak jada ez duela balio (1).

Zientziak eragindako mundu arriskutsu batean bizi garela diote batzuek, beste batzuentzat egoera alderantzizkoa den bitartean: gaur egungo mundua inoiz izan den seguruena da, eta gehitu direnak ez dira arrisku ekologikoak izan, beraien hautemate kulturala baizik. Akademian bi ikuspegi hauek defenditzen dituzten beste horrenbeste korronteren berri ematea da lan honen xedea: Ulrich Becken arriskuen soziologia, batetik, eta Mary Douglas eta Aaron Wildavskyren arriskuen antropologia kulturala, bestetik.

Arriskuaren gizartea: eredu baten gainbehera
Badirudi Ilustraziotik datorkigun zientziaren ikuspegi guztiz onuragarria, gizadiaren askatzaile lez, erlatibizatu beharra dagoela. Horrek ez du esan nahi zientzia absolutuki gaitzetsi behar denik, zientziak gizartean jokatzen duen eta jokatu beharko lukeen paperari buruzko hausnarketa beharrezkoa egiten dela baizik.

Arriskuaren gizartea (1986) liburuan Ulrich Beck soziologo alemana razionaltasun eredu baten gainbeheraz ari zaigu, gizarte industrialaren oinarri diren instituzioen (ekonomia, zientzia, zuzenbidea, politika) krisiaren harira. Bere tesiaren arabera, gizarte industrialak sortu dituen arriskuak gizarte horren beraren oinarri instituzionalak deuseztatzen ari dira, instituzio horiexek ezin baitiete aurre egin auto-sortutako arriskuei. Alegia, Beckek gizarte mota baten gainbehera antzematen du, eta gainbehera horren arrazoiak gizarte beraren funtzionamendu normalean aurkitzen ditu, arriskuak eta ingurugiro arazoak kontutan hartu ez dituen hazkunde ekonomiko itsuari ekin dion heinean.

Zientzia eta teknologiaren arriskuen mehatxupean bizi den gizarte bati buruz ari zaigu Beck. Modu honetan, gizarteari kalte egiten dioten arrisku nagusiak jada ez dira gizakiaz gaindiko iturburuetan aurkitu behar; alegia, jada ez dira naturak berak eragindako arriskuak gizakia gehien arduratzen dutenak (mendebaldean, behinik behin). Arriskuaren gizarteak gizakiak berak sortutako arriskuei egiten die erreferentzia, aurrerabidearen izenean eta normaltasun giro batean industri garapen garaileak erditutakoei alegia. Hau da, arrisku nagusien iturburua ez dago jada gizakiaz gaindiko natura ahalguztidunean topatzerik, eta ezta ere inolako jainkotasun edo botere sakratuan. Eta horretan datza hain zuzen ere Beckek arriskuari egozten dion botere eraldatzailearen gakoa: misterioa galdu duen mundu razional-zientifikoan arduradun bat eta bakarra dago, eta berau gizakia da. Ardura ez dago jada industri garapenak ustiatu eta bereganatu ondoren jada existitzen ez den natura birjin bati esleitzerik (Beck 1986, 89-92 orr.; 1988, 65-103 orr.); arriskuaren gizartea "manufakturatutako" arrisku eta ziurgabetasunen (Giddens 1999, 33-48 orr.) gizartea da, alegia, gizarteak berak sortutako arriskuen aroa.

Becken arabera, ordea, guztiz arduraduna den gizarte hau oinarrian arduragabea da (Beck 1988), ez baita gai berak sortutako arriskuak kontrolatu eta ekiditeko: aurresate zientifikoek muga nabariak azaltzen dituzte inplementazio zientifiko-teknologiko ezberdinen ondorioak aurresateko eta segurtasuna garantizatzeko (2); mugarik gabeko hazkunde ekonomikoak ingurugiroa deuseztatzen du, eta hortaz gain ingurugiro horrekiko dependentzia duten sektore ekonomiko ezberdinengan kalte handia eragin (3); sistema legalak, zuzenbide penalean oinarrituta darabilen ardura kontzeptu indibidualarekin okerreko bidera eramaten gaitu: arduragabekeriara (4); sistema politikoa, azkenik, irizpide ekonomikoak gidaritzat duen teknokrazia hutsa izatera mugatzen da, independentzia eta eraginkortasun ezak adierazletzat dituelarik.

Gainera, segurtasun mekanismo bezala funtzionatzen duen aseguru sistema klasikoak ezin die aurre egin arrisku potentzial ugariri: nola konpentsatuko da, esate baterako, katastrofe nuklear batek eragin ditzakeen kalte ezin lazgarriagoak? Ez dago horrelako tragediari ekonomikoki aurre egin diezaiokeen aseguru etxerik (5).

Badira ordea katastrofistatzat hartua izan den ikuspegi honekin bat ez datozen korronte akademikoak. Ekin diezaiogun jarraian adierazgarrienetarikoa izan daitekeena aurkezteari: Mary Douglas eta Aaron Wildavskyk jorratutako arriskuen antropologia kulturala.

Arriskuaren gizartetik gizartearen arriskuetara
Aurreko analisiaren arabera, gizarteak sortu dituen arrisku objektiboek gizartearen beraren oinarriak akabatzeko lain ahalmena daukate. Gizarte industriala krisian dago zientzia eta teknologiaren garapenek sortu dituzten arriskuak direla eta. Beraz, eraldaketa sozialak arriskuetatik eratortzen dira: bestelako gizarte eredu bat eraiki beharra dago bueltarik gabeko auto-suntsiketarako bideari behin betiko ateak ireki baino lehen.

Badira ordea arriskuez eta hauek gizartearekin daukaten erlazioez ikuspegi ezberdina mantentzen dituzten ikuspegi akademikoak. 1982. urtean jada klasikoa bilakatu den Risk and Culture liburua argitaratu zuten Mary Douglas eta Aaron Wildavsky antropologo kultural iparamerikarrek. Hauen arabera, arriskuak objetiboki ez dira gehitu, txikitu baizik (6). Hauentzat aldatu dena arriskuen hautemate soziokulturala izan da, gaur egun arrisku gehiagori aurre egin behar diogulako sentsazioa sortu duena.

Arriskuak, ikuspegi honen arabera, ezin dira testuinguru soziokulturalatik at ulertu. Are gehiago, arriskuak egitura kultural ezberdinen funtzio gisa ulertzen dituzte, egitura kultural ezberdinak ezaugarritzeko bi aldagaiez baliatzen direlarik: talde kulturalaren solidaritate mailari dagokiona, bata, eta taldearen estratifikazio mailari dagokiona, bestea. Bi aldagai hauen arabera antolakuntza soziokulturalaren modu ezberdinak finkatzen dituzte. Sistema soziokultural bakoitzak arriskuen gaineko diskurtso ezberdinak darabiltza, arrisku-hautaketa dibergenteekin; eta hau guztia helburu batekin egina da: sistema bere horretan mantentzearena. Beraz, arriskuek funtzio bat jokatzen dute, sistemaren biziraupena xede duena alegia.

Douglas eta Wildavskyk hiru eredu soziokultural ezberdin ezaugarritzen dituzte: eredu hierarkiko edo burokratikoa (solidaritate eta talde estratifikazio maila handikoa); eredu indibidualista edo merkatu-eredua (solidaritate eta estratifikazio maila baxukoa); eredu sektarioa (solidaritate maila altu baina talde estratifikazio maila baxukoa). Aurreneko bi ereduak gizartearen erdigune gisa ulertzen dituzte, eta eredu sektarioa ordea gizartearen mugan kokatzen dute. Eredu hierarkiko edo burokratikoak arrisku sozio-politikoak ditu larrientzat (eraso kriminalak, militarrak, ...). Eredu indibidualistarentzat ordea arrisku larrienak arrisku ekonomikoak lirateke. Azkenik, eredu sektarioak zientzia-teknologiatik eratorritako arriskuak hautatuko lituzke, hau da, arrisku ekologikoak. Arriskuaren hiru kultura ezberdin bereizten zaizkigu hemen era honetan. Erdiguneak status quo-a errepresentatuko luke, eta mugak sistemaren aurkako taldeak.

Hau da, arriskuen gaineko diskurtso oro egitura kultural ezberdinetan oinarrituta dago. Ez dago arriskuez hitz egiterik, ez bada kontutan hartuz arrisku guztiak eredu soziokulturalen baitan gorpuzten direla. Eredu hauetan, arriskuak eta arduraren esleipenak egitura bakoitzaren mantenua eta biziraupena xede duen funtzioa jokatzen dute. Beraz, arriskuak ez lirateke, Becken aurka, sistemaren anomalia objektibo batzuk, gizarteko sistema ezberdinek euren onurarako erabiliko luketen diskurtso mota bat baizik. Diskurtso honen arabera, eredu bakoitzak bere arrisku propioak sortzen ditu (eta, modu honetan, bere arerio propioak), horien araberako jokabide seguruenak (normalenak) finkatzearekin batera.

Douglas eta Wildavskyk agerian jarri zuten arriskuak testuinguru kultural ezberdinen barruan hautatu eta ulertzen direla, hau da, lekuan lekuko egoera soziokultural ezberdinen baitan (Krimsky eta Golding 1992; Renn eta Rohrmann 2000). Dena dela, beraien ikuspegia ez dago kritikatik salbu. Eredu kultural ezberdinen tipologia zurrunegia eta mugatuegia da. Zurrunegia, ez duelako eredu eta sentsibilitate ezberdinen arteko elkarrekintzen berri ematen; eta mugatuegia, ezin delako konplexutasun soziokulturala adierazi hiru eredu kultural soilen bitartez. Gainera, ikuspegi honek determinismo kultural batera bultzatzen gaitu, arriskuak eraikuntza soziokultural hutsak bailiran ulertzen baitituzte.

Becken hariko analisiek kontutan hartu beharko lukete arriskuen izaera soziokulturala, baina arriskuen trataera kulturalek ere kontutan hartu beharko lukete arriskuen izaera objektiboa, zientziak mundua ezagutzeaz gain mundua bera eraldatzen duelako (Hacking 1983), munduarengan zientziak eragiten duen interbentzio horren ondorioz sortzen diren arriskuen analisia derrigorrezkoa bilakatzen delarik. Arriskuen analisi oso batek ondorioz dimentsio soziokulturala eta objektiboaren berri eman beharko luke (Irwin 2001). Hori guztia ordea beste baterako utzi beharko dugu.