Bizkaiko Jaurerria edo Konterria 1372tik Juan I Gaztelako erregearen esku geratu zen herentziaz (bere amaren bitartez), berau izango da handik aurrera bertako jauna. Jaurerriaren barne antolaketa modu desberdinetan sailkatua zegoen: Batetik, hiru zatitan bereizi ohi zen jatorri eta izaera geo-politikoz: Bizkaia zentrala edo nuklearra, Enkarterriak eta Durangoko merindadea (baziren neurri txikiago batean: Trutzios edo Orozko bezalako entitateak, lehena banatu eta bigarrena barneratu egin zirenak denboran zehar). Bestetik, juridikoki, batetik Lur Laua (elizateek merindadeetan banaturik osatua), eta bestetik hiribilduak eta hiria (Orduña, bera ere hiribildu bezala fundatua XV. mendearen lehen erdialdean hiri bihurtu zena). Ez luzatzeagatik zehaztasunik ez dugu emango honetaz, baina gatozen harira, "tercio" deitutako azpibanaketarekin.

Tertzioak eta haien funtzioak
Tertzio edo heren hauek Bizkaiko hiribilduak eta hiria hiru multzotan banatzeko unitatea ziren, izenak dioen bezala. Tertzio- edo heren- buruak eta haien inguruan biltzen ziren hiribilduak hauexek ziren: lehen herenean Bermeo (Lekeitio, Ondarroa, Gernika, Plentzia, Errigoiti, bilduz bere tertzioan), bigarren herenean Bilbo (Balmaseda, Portugalete, Miraballes, Munguia, Larrabetzu-rekin) eta Durangoko Tabira hirugarrenean (Orduña, Villaro —Areatza—, Otxandio, Elorrio, Ermua, Markina, Gerrikaitz-ekin) (1) . Buru bakoitzak bere hereneko beste hiribilduen ordezkaritza lana egiten zuen Jaurerriaren aurrean (2); Jaurerriaren izenean ere, hirurak batera joan ohi ziren gortera, erregearengana, batzuetan (inoiz koroaren ordezkariei buruzko kexekin, bestetan eskariak egitera…); Jaurerriaren, korrexidorearen edo erregeren aginduak edo deialdiak zirenean ere, heren-buruek adierazi behar zuten onarpena (3), eta ondoren tertzio-buru bakoitzak, hereneko beste hiribilduei abisatzeko beharkizuna zeukan. Jaurerrian Koroaren ordezkari nagusiena den korrexidorearen bizileku ere izango dira hiru heren-buruak. Jaurerriaren ageriko partaide gisara agertzen zaizkigu, beraz. Tertzioen garrantzia ere ikusten da 1483an Isabel Katolikoa, Gaztelako erregina, eta bere alaba Juana, Bizkaira etorri zirenean, lehenengo Bilbora joan ziren, handik Bermeo eta Gernikara, erreginak Jaurerriaren pribilegioak zin egin zitzan; eta azkenik Durangora. Ez dakigu, Bilbon ere zin egin zituen, baina Bilbotik Durangoko Tabirara irailaren 19an iritsi zirenean badakigu, bertako pribilegioak zin eginarazi zizkiotela (4), beraz pentsa daiteke Bilbon ere zin egingo zituela.

Korrexidorearen egonaldien auzia XVI. mendean
Erregeak bere ordezkari gisa Bizkaira bidalitako korrexidoreak, Jaurerriko hiribilduetara bisita egin beharra zeukan urtero. Durangoko hiribildura egin ohi zituen ikustaldietan, hiribilduaren egoera ikuskatzeaz gain, hiribilduko kontuak ere gainbegiratzen zituen eta eguneroko bizitzari buruzko aginduak ematen (5), beste hiribilduetan egin ohi zuenez. Dena den, inoiz aginduak eta betebeharrak Bilbotik bertatik bidaltzen zituen (6). Sarritan auziak konpontzeko korrexidorearengana joaten ziren, diru askoko apelazioetan nahiz garrantzi handiko pleitoetan, eta bera Durangon ez zegoenean Bilbora joan ohi ziren (7); beraz, hiribildu barruko arazo konpon ezinetan ere parte hartzen zuen korrexidoreak (adibidez hiribilduko ofizialak, hots, konpondu behar zutenak, inplikatuak zirenean).

XVI. mendean, Batzar Nagusietatik Erreximenduak izeneko bilkura txikiagoak eta sarriagoak sortzen direnean Jaurerrian (hauetatik hurrengo mendean Diputazioa jaioko delarik bilkura permanente eran hasieran, eta geroago guk ulertzen dugun eran), arazoak sortu ziren herenen-buru desberdinen artean, non egin behar ziren erabaki ezinik. Jaurerriko erreximendu hauek, hiribilduen beraien aldetik eginak izan ziteztekeen edo Lur Lauak, hots elizateen ordezkariek, beraien aldetik eginak (Erreximendu Partikularrak deitzen dira hauek) edo hiribildu nahiz elizateen ordezkariek osatuak izan zitezkeen (Erreximendu Orokorrak deituak). Berez, korrexidorea bizi zen lekuetan egiten ziren, beraz, Bilbon izan behar zirenean hara joatera deitzen zien korrexidoreak, heren-buruei gutuna bidaliz eta gero hauek haien hereneko beste hiribilduei abisatuz (8). Durangoko hiribilduan ere bizi ohi zenez, Jaurerriko Herenetako baten hiriburu zelarik, han ere biltzen ziren erreximenduak Bermeo eta Bilbon bezala. Egia esan, XVI. mendean borroka latzak sortu ziren gai honen inguruan. Eztabaida aspektu hauetan zegoen: korrexidorea non bizi behar zen urtean zehar (Bilbon soilik, Bilbon eta Bermeon ala Bilbon, Bermeon eta Durangon (9)) eta zenbat denboraz leku bakoitzean (heren guztietan bizi behar bazuen, guztietan berdin izan behar zuen,…). Honek guztiak boterearengatik borroka egon zela adierazten digu eta hiribildu bakoitzak Jaurerriaren barruan zeukan indarraz ari zirela borrokan, bakoitzak berea galdu nahi ez zuelarik.

Fernando eta Isabel, Errege-Erregina Katolikoek, Chinchilla lizentziatua Bizkaira bidali zutenean bandoen gerraren arazoarekin amaitzeko, Salamancatik 1486ko abenduaren 13an bidalitako gutunean, "[…] en la villa de Bilbao y en las otras villas e çiudad y / tierra llana del nuestro condado de Vizcaia" ordenantzak egiteko eta egindako zuzenketak nola betetzen ziren ikustera eta betearaztera bakoitzera joateko agindu zioten (10). Dirudienez bada, korrexidorea Bilbotik aritzen zen lanean, lehen une batean behintzat. Baina Durango eta Bermeo beti hartu behar zituen kontuan, zeren lehenago, azaroaren 23an, Errege-Erregina eurek Chinchilla berari Salamancatik agindu zioten ikus zezala: "[…] sy heran de la hordenança e forma que el dicho liçençiado [de Chinchilla] hordenara e diera a la noble villa de Biluao e a la noble e leal villa de Bermeo, cabeça del dicho nuestro Sennorio de Viscaya […]" Durangoko hiribilduan, bandoei jarraitu gabe aldatuz kontzejuko ofizialak (11).

Hasieran, Erreximendu bilerak, edozein motatakoak zirela ere (orokorrak, hiribilduenak, Lur Laukoak,…), tertzioetan egiten ziren (12). Ditugun dokumentuen arabera, kexak 1514/11/07an hasten dira, Valladoliden, Juana erreginak Bizkaiko hiribildu eta hiriaren prokuradore gisa Martin Ruiz Ertzillakoa-k egindako eskaera entzunda, korrexidoreari bere aurreko gutunak beteaz, tertzioetan bizitzeko agindu zionean, biztanleek lehen instatzia urrutian izan ez zezaten (13).

Arazoek jarraitu egin zuten, 1528/04/24an, Madriletik Carlos I.a Gaztelako erregeak berdina agindu zion berriro Bizkaiko korrexidoreari; Bizkaiko Hiribildu eta Lur Lauaren Batzarreko prokuradore zen Juan Perez Maretxagakoa-k eskatu legez launa hilabetez biziz Bermeon, Durangon eta Bilbon ordena horretan, aurrez egin ez zuenez noski (14). 1530/06/28an Carlos I.ak berretsi egin zuen agindua, herenen ordena Bermeo, Bilbo eta Durango izatera aldatuz (ordena honek hiribilduen garrantzia adieraziko zuen seguruenik, kontuan izan behar dugu zeinen garrantzi handia ematen zitzaien zehaztasun hauei garai hartan, prozesioetan, batzarretan esertzean, etab.); baina kasu honetan kexak jarri zituzten Bilbok eta Orduñak (nahiz berez tertzioz Durangokoa izan, Bilborekin hobeto komunikatua zegoelako) beste prokuradore bat bidaliz gortera, Enkarterrietako Batzar Nagusietako prokuradorearekin batera, korrexidorea urte osoan Bilbon bizi zedila eskatuz (15). Tertzioetako agindua betetzen hasi zen, 1532/03/08an Durango ikusten baitugu Antonio de Saabedra korrexidorea, zegokion lanean (16). Baina gutxi iraun zuen 1528 eta 1535 tartean auziak jarraitu baitzuen; alde baten eta besteen eskaerak direla eta, Errege-Kontseilukoek: Medina del Campon 1532/07/05an egindako autoan agindu zuten Bilbon sei hilabetez egon zedila, lauz Bermeon eta biz Durangon, honen bi hilabete Bilbori emanaz, beraz; gainera agindu zitzaion korrexidoreari tertzioetan bizi zenean, tertzioko beste hiribilduak bisitatu behar zituela (17). 1534/02/04ean, Madrilen Erregeak agindu zuen korrexidorearen egoitza Bilbo izan zedila bost hilabetez, Bermeo lautan eta Durango hirutan (18). Azkenean 1535/07/02, Valladoliden don Carlos eta bere ama Juanak errege-agindua eman zuten, erresidentziako epaileak korrexidoreak bezala launa hilabetez bizi zitezen Durango, Bilbo eta Bermeon, leku denetako kaltetuak kexa zitezen, eta ez egiten ari zen moduan soilik hiribildu batean (esaten ez den arren, Bilbo izango zen hiribildu bakar hori seguruena) (19); eta hil beraren 30ean eta berriro abuztuaren 17an korrexidorea ere herenetan izan zedila agindu zuen (gehiago zehaztu gabe) (20).

1554/02/05ean jadanik bada berririk: Durangoko Tabiran Lariztarren dorretxean hiribilduan bilera egin zen Bizkaiko korrexidorearen tertzioei buruz aritzeko, non bizi behar zen esanaz, Bilbao, Durango eta Bermeon (21).

1560/06/22ean, Toledon Felipe II.ak probisio berria egiten du launa hilabete bizi zedin herenetan, Santxo Martinez Aspiozakoa-k, Bermeoko errexidore eta bere tertzioko prokuradoreak, esan baitzion erregeri, korrexidoreak zuela urte gutxitik Bilbon bizi zirela beraien interesengatik (itsasoko 4 hiribilduetatik gertu, baina besteengandik urruti, Bizkaiko Jaurerrian 22 hiribildu eta hiri bat egonik eta 62 kontzeju hiru Tertzioetan); eta bandoengatik —aitzakia fosildua ziurrenik— eta menditsua izanik delituak zeudela, eta pobreek ezin zuten Bilbora joan haien auziak garbitzera (22).1561/02/08.ean kexa desberdinen ostean, Felipe II.ak erabaki zuen sei hilabete egin zitzala Bilbon, bi Durangon 1562ko azaroaren 1etik, baina kexa gehiagorengatik, erregeak Errege-Kontseiluaren esku utzi zuen azken erabakia (23). Aldi berean 1563/04/27ean, Bilbon Bizkaiko Korrexidore zen Lope de Montenegro Sarmiento lizentziatuaren egoitzan Lur Lauko Erreximendua egin zen, eta Bermeo eta Durangoko hiribilduek Errege-Kontseiluarengadik lortutako exekutoriaz mintzatu ziren arren, korrexidorea eta Lur Lauko ordezkari gehienak ados jarri ziren korrexidorea Bilbo inguruan bizi behar zenaz, Bizkaiko Lur Lauaren jurisdikzio barruan, aurreko korrexidore askok egin bezala, bidaia eta gartzela gastua gutxitzeko, eta auziek leku bakarrean izan zezaten jarraipena (24); gainera Foruaren arabera Bermeon korrexidorearen teniente generala egoteko aginduta zegoen (25) eta Durangok ere bazuen bere tenientea (Enkarterriek bezala); horregatik erabaki zuten eskatzea errege-exekutoria kentzeko (26). Urte bereko uztailaren 20an, Madrilen, Felipe II.ak Bizkaiko prokuradoreek eskatuta Bizkaiko korrexidorea zen don Juan de Aguilarri, galdeketa egin zitzaion eta esan zuen egoitza tertzioetan zuela, hots, 1499tik erregeak agindu zuela Bilbon izatea, legua bat inguruan, baina beharrezkoa izan zenez 1535 arte tertzioetan bizitzera joan zela (launa hilabetez leku bakoitzean) eta utzi zela garesti ateratzen zelako auzitara zihoaztenentzat; kexak kexa, erregeak nahi zuen lekuan egoteko agindu zuenez, azken 25 urtetan Bilbon bizi zela, urtero atereaz hiribilduak bisitatzera (27). Hilaren 31an Martin Otsoa Ibietakoa lizentziatuak, Durangoren eta Bermeoren izenean, Bilbon Bizkaiko korrexidore zen Montenegro Sarmiento-ri, Bilbotik atera dadin eta Bermeo eta Durangon ere bizi dadin gutun exekutorioa notifikatzen dio (28). 1565ean Madrilen Felipe II.ak erabaki zuen, Errege-Kontseiluak bere esku utzi ondoren berriro, hiru herenetan bizi zedila (29). Beraz badirudi urteroko aginduaren zain egon behar zela asuntoa edo eta korrexidoreak agindu espezifikoa jasotzen ez bazuen, nahi zuena eginten zuela.

1567/12/12, Durangoko hiribildukoek Pedro lbañez de Lugo-ri, Bizkaiko korrexidoreari, eskatu zioten gortearen agindua beteaz bi hilabetez jarraian bizi behar zela hiribilduan (bertan 1567/11/10tik egon baitzen soilik) edo protesta egingo zutela; korrexidoreak Bilbora alde egin nahi zuen erregearen aginduz 12 galeoi nola egiten ziren zaindu behar zuelako eta, beraz, Durangon falta zitzaizkion egunak udan itzuliko zela betetzera, koroak galerazten ez bazion (30).

1569/04/16ean, Durangoko Tabiran kontzejukoak bildu ziren Bizkaiko korrexidorea zen Juan de Ovalle de Villena lizentziatuak erreximendua Bilbon deitu zuelako eta Durangon behar zuen; horregatik, korrexidoreak Durangoko hiribilduko alkatea eta errexidore bat preso sartu zituen, baina Errege-Chancilleriatik ekarritako gutunaz askatu zituen; orduan korrexidoreak eskatu zuen turnoena Bilbon erabaki zedila okupatua zegoelako; Durangokoek Bermeokoekin kontsultatuta, bina ordezkari bidali zituzten korrexidorearekin turnoez bakean aritzeko eta Bizkaiko Batzarren akordioen liburuan jartzeko, edo bestela Bermeokoekin batera auzia jarraituko zutela (31). Horrela uztailaren 20an eta 21ean, Bermeon egin zen korrexidorearekin Hiribilduen eta Lur Lauko ordezkarien Erreximendua (32).

1571/02/09an ere ikusten dugu Durangoko Tabirakoek Valladolidera prokuradore gisa bidalitakoari epea luzatu zioten, Bizkaiko erreximenduen turnoagatik Bilboko hiribilduarekin zuten auziaren epaia ematear baitzegoen (33).

1573/04/28ean, Bilbon Durangoko ahaldunak esan zuen korrexidorea ez zela bi hilabetez Durangon bizi, horregatik korrexidore berria eskatu zuen, eta Areatza, Ermua, Otxandio eta Miraballes elkartu egin zitzaizkien; aldiz, beste hiribilduetakoek ez zeudela ados erantzun zieten (34).

1579ko urrian, Bilbon Bizkaiko Erreximendu Orokorrean, Durangoko hiribilduko prokuradoreek adierazi zuten Durangon izan behar zela bilera hori, heren txandaz, honela, konpontzeko, hurrengoa Durangon izan zedila eskatu zuten; Jaurerriko Prokuradore orokorrek tertzioetan ibiltzea ez zela beharrezkoa ihardetsi zieten, eta gainera hiribilduetan baino, Jaurerriko tituloen arabera korrexidoreak Lur Lauan beharko lukeela egon, hala ere, azkenean Erreximendu Orokorrean erabaki zen Durangoko hiribilduari bere turnoa gordetzea (35).

Baina disputa hauek ez ziren XVI. mendearekin bukatu zoritxarrez, XVIIan jarraitu egin zuten (36).

Ondorioak
XVI. mendean ikusten da Bilbok Jaurerrian hartu duen garrantzia, heren-buruen artean berea bihurtu baita garrantzitsuena. Korrexidoreak ez du handik mugitu nahi, portuarengatik, etab., estrategikoa eta oso garrantzitsua zelako.Ondorioz, Bermeo eta Durango, 1500ean sortutako Erreximenduak beraien hiribilduetan ospa zitezen eta korrexidorearen audientzia ere han ospa zedin zeuzkaten pribilegioak gorde zitezen, borrokatu beharrean aurkitu ziren. Honekin guztiarekin, Bermeok, ordurarte jaurrerriko hiriburu zenak, nagusitasuna galdu zuen Bilboren aurrean, oraindik izena gorde zuen arren; hala eta guztiz ere, galtzaile nagusia Durango izan zen, berari murrizten zaizkiolako gehien korrexidorearen egonaldiak, hots boterearenak; nahiz eta nolabait koroak bere babesa ematen dion oraindik, azkenean berak ere murriztuz zeukan pribilegioa. Hor ikusten da botereen desplazamendua eta, ondorioz, sortutako borroka. Bilbo indartu egin zen XV eta XVI. mendeetan zehar, eta bere botere ekonomikoa handitu zuen heinean, pisu politikoa eskatu zuen, eta berak bakarrik egin zion aurre Bermeo eta Durangori (uneren batean elizateek eta korrexidoreak berak ere lagundu zioten arren, interes propioengatik). Baina beste biek ez zuten errenuntziatu, eta ia XVI. mende osoan zehar eta XVII.ean ere auzi amaitezina bihurtu zen korrexidorearen egoitzaren hau. Hiribildu bakoitzak koroarengandik lortzen zuen atentzioa eta bere barne arazoen konponbidea errazteko modua zen jokoan jartzen zena auzi honetan, Jaurerrian zeukaten lekuaz gain, eta denborarekin galdua zeukaten Bermeo eta Durangok Bilboren aurrean.